Thị trường lao động Mỹ đang bước vào một cuộc chuyển mình chưa từng có, khi trí tuệ nhân tạo (AI) và cuộc đua “hiệu quả” khiến hàng ngàn việc làm biến mất chỉ trong một năm.

Bức tranh việc làm Mỹ 2025

Theo Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS), năm 2025 chỉ tăng 584.000 việc làm – con số thấp hơn hơn 80% so với mức trung bình 2 triệu việc làm hàng năm trong hai năm trước. Trung bình mỗi tháng thị trường tạo ra khoảng 48.000 việc làm mới, và những điều chỉnh của BLS trong tháng 10 và 11 cho thấy mức giảm mạnh hơn dự kiến (tháng 10 giảm 105.000 thành 173.000, tháng 11 giảm 64.000 thành 56.000).

Eric Merlis, đồng trưởng bộ phận thị trường toàn cầu tại Citizens, nhấn mạnh: “Chỉ số thất nghiệp và lực lượng lao động không biến động đáng kể, nhưng tốc độ tăng trưởng đã chững lại rõ rệt.” Mặc dù tỷ lệ thất nghiệp giảm xuống 4,4% vào tháng 12, các chuyên gia cho rằng phần lớn là do các điều chỉnh kỹ thuật chứ không phản ánh sức khỏe thực sự của nền kinh tế.

Nguyên nhân sâu xa: Cuộc đại san phẳng vì “hiệu quả”

Business Insider cho rằng “hiệu quả” đã biến thành một tôn giáo tại Thung lũng Silicon, lan tỏa sang toàn bộ khu vực tư nhân. Các CEO công nghệ như Mark Zuckerberg (Meta), Sundar Pichai (Google) và Elon Musk (Tesla/SpaceX) đang thực hiện chiến lược “đại san phẳng”, nhằm loại bỏ các lớp quản lý trung gian và tối giản cấu trúc tổ chức. Họ tin rằng AI kết hợp với bộ máy tinh gọn sẽ tăng lợi nhuận cho cổ đông.

Thực tế, hàng loạt vị trí quản lý trung gian và nhân viên văn phòng bị cắt giảm tại các tập đoàn lớn như Dell, AT&T và Verizon. Động thái này được thúc đẩy bởi lãi suất cao và lạm phát kéo dài, buộc doanh nghiệp phải cân đối ngân sách.

Tác động lan tỏa đến khu vực công

Không chỉ khu vực tư nhân, khu vực công Mỹ cũng chịu áp lực. Bộ “Hiệu quả Chính phủ” (DOGE) do Elon Musk dẫn dắt đã triển khai chiến dịch giảm nhân sự quy mô. NBC News báo cáo, vào tháng 10, hàng chục ngàn nhân viên liên bang phải rời việc; tổng cộng năm 2025 khoảng 265.000 công chức mất việc. Musk đã yêu cầu nhân viên liệt kê nhiệm vụ để đánh giá năng suất, cảnh báo rằng “không phản hồi đồng nghĩa với tự nguyện từ chức”.

Những câu chuyện của người lao động trí thức

Trên thực tế, sự lên ngôi của “hiệu quả” và AI đang tạo ra một nghịch lý: doanh nghiệp vẫn hoạt động, nhưng cánh cửa việc làm ngày càng hẹp. Jaqueline Kline, sinh viên mới tốt nghiệp, chia sẻ: “Tấm bằng đại học từng là một đặc quyền, giờ không còn ý nghĩa. GPA không quan trọng nếu không có việc làm.”

Chatbot và AI hiện đã viết mã, soạn thảo văn bản, xử lý hành chính tốt hơn con người. Charley Kim, một nhân sự trẻ trong ngành công nghệ, mô tả: “Được gọi phỏng vấn bây giờ còn khó hơn cả việc vượt qua buổi phỏng vấn.”

Thống kê cho thấy tỷ lệ thất nghiệp dài hạn tăng, trong khi tỷ lệ nghỉ việc tự nguyện giảm – người lao động đang “bắt buộc” bám vào công việc hiện tại vì lo sợ không tìm được cơ hội mới.

Những điểm sáng và rủi ro lạm phát

Mặc dù bức tranh chung là u ám, một số lĩnh vực vẫn ghi nhận tăng trưởng. Bộ Lao động Mỹ cho biết việc làm trong tháng 12 tăng ở dịch vụ ăn uống, y tế và hỗ trợ xã hội, trong khi bán lẻ và sản xuất vẫn là gánh nặng kéo lùi.

Thu nhập bình quân theo giờ tăng 3,8% so với cùng kỳ năm trước, đạt 37,02 USD – một chỉ số Fed theo dõi chặt chẽ vì có thể kéo dài áp lực lạm phát và làm phức tạp quyết định lãi suất.

Theo báo cáo McKinsey tháng 6, gần 80% doanh nghiệp đã áp dụng AI tạo sinh, nhưng phần lớn chưa thấy tác động đáng kể đến lợi nhuận. Elon Musk thừa nhận dự án DOGE “chỉ thành công một chút”.

Kết luận và dự báo 2026

Đối với người lao động, cuộc chơi “hiệu quả + AI” vẫn còn xa xỉ. Abbey Owens, một người tìm việc, chia sẻ: “Ban đầu tôi tìm kiếm vị trí cụ thể, giờ tôi chỉ chấp nhận bất kỳ công việc nào còn lại.” Năm 2026 mở ra với nhiều bất định khi bóng ma “hiệu quả” tiếp tục chi phối quyết định nhân sự từ Washington D.C. đến Thung lũng Silicon.